Trudności z adaptacją po zmianie

• Po rozstaniu rodziców, przeprowadzce, zmianie szkoły czy pojawieniu się rodzeństwa dziecko często zachowuje się inaczej niż zwykle.
• Część takich reakcji jest przejściowa i mija sama.
• O potrzebie wsparcia nie decyduje sam fakt zmiany: patrzymy z Wami na to, jak długo trwa reakcja i jak bardzo utrudnia dziecku codzienność.
• To, jak dziecko przechodzi przez rozstanie rodziców, wiąże się z poziomem konfliktu między nimi i z jakością opieki po rozstaniu.
• Dzieci reagują na pojawienie się rodzeństwa bardzo różnie, a u części z nich ten moment bywa punktem zwrotnym.
• Jeśli reakcja Waszego dziecka się utrzymuje, warto o niej porozmawiać na konsultacji.

Co możecie zauważyć w zachowaniu dziecka?

W Waszym życiu zaszła ważna zmiana. Rozstanie rodziców, przeprowadzka, nowa szkoła, narodziny rodzeństwa lub strata kogoś bliskiego to wydarzenia, które wywracają codzienność do góry nogami. Od jakiegoś czasu macie wrażenie, że mieszka z Wami trochę inne dziecko niż wcześniej.

Wygląda to bardzo różnie. Dziecko częściej wybucha złością albo wpada w płacz z powodu spraw, które wcześniej nie wywoływały takich reakcji. Wraca do zachowań, z których dawno wyrosło: znów szuka miejsca w Waszym łóżku, moczy się w nocy, mówi „jak mały”. Odmawia wyjścia tam, gdzie dotąd chodziło z przyjemnością. Gorzej śpi, a przed wyjściem z domu skarży się na ból brzucha albo głowy. Bywa też zupełnie odwrotnie: staje się podejrzanie spokojne i na każde pytanie odpowiada krótkim „nic”, „nie wiem”, „w porządku”.

Pierwsze pytanie, jakie zadają nam wtedy rodzice, brzmi niemal zawsze tak samo: czy to typowe w takiej sytuacji?

To nie jest „robienie na złość” ani „rozpieszczenie”

Nikt nie przychodzi na świat z gotową umiejętnością radzenia sobie z trudnymi emocjami. Rozwija się ona szybko w pierwszych latach życia, a przez kolejne doskonali stopniowo. Kiedy dziecko znajduje się w trakcie jakiejś wymagającej sytuacji, to korzysta z tych sposobów, które zdążyło dotąd wypracować. Często okazuje się, że to za mało wobec tego, co właśnie przeżywa.

Dlatego trudne zachowania, które obserwujecie, rzadko wynikają ze złej woli. Odczytujemy je nie jako „nie chcę powiedzieć”, ale jako ciche „jeszcze nie umiem”. Na tym etapie rozwoju zachowanie jest dla dziecka najważniejszym sposobem komunikacji, jakim dysponuje.

Ta sama zmiana zachowania, różne przyczyny

Stwierdzenie, że dziecko zmieniło się po trudnym doświadczeniu, to dopiero wstępna obserwacja, a nie gotowe rozpoznanie. Za niemal identycznymi reakcjami mogą stać bardzo różne wydarzenia, a każde z nich oznacza dla dziecka co innego:

• Rozstanie rodziców. Badania nad rodzinami po rozwodzie pokazują, że to, jak dziecko przechodzi przez rozstanie, wiąże się z poziomem konfliktu między rodzicami i z jakością opieki po nim. To budująca wiadomość, bo dotyczy spraw, na które macie wpływ. Jeśli jednak trudne reakcje dziecka nie słabną, warto zasięgnąć wsparcia specjalisty.
• Narodziny rodzeństwa. Dzieci reagują na to bardzo indywidualnie. Na przykład w niektórych badaniach zauważano, że starsze dziecko rzadziej okazuje mamie czułość i słabiej na nią reaguje. W badaniach trudno znaleźć jednoznaczne, powtarzalne wzorce zmiany w zachowaniu. Ale dla części dzieci pojawienie się rodzeństwa bywa punktem zwrotnym. Jeśli więc coś Was niepokoi, warto to omówić.
• Przeprowadzka. Bywa trudna, ale badania nad nastolatkami wskazują, że za trudnościami stoją częściej warunki w nowej okolicy i sytuacja rodziny sprzed przeprowadzki niż sama zmiana adresu. U niektórych dzieci przeprowadzka ujawnia problemy, które sygnalizują, że dzieje się coś jeszcze.
• Zmiana szkoły, zwłaszcza przejście na kolejny etap edukacji. Należy do najbardziej stresujących wydarzeń w życiu młodego człowieka i zbiega się z okresem, w którym trudności lękowe stają się wyraźniejsze.
• Śmierć rodzica. Tu odczytanie zachowania dziecka bywa dodatkowo trudne. Reakcje żałoby u dziecka różnią się od reakcji dorosłego i zależą od jego wieku oraz od zmian w opiece wokół dziecka.

Każda z tych sytuacji wymaga od dziecka czegoś innego, a na zewnątrz mogą wyglądać niemal tak samo: tym samym wybuchem złości, tym samym milczeniem, tym samym bólem brzucha przed wyjściem z domu. Dlatego o to, co się za tym kryje, pytamy Was i dziecko.

Co możecie zrobić w domu

• Zadbajcie o stały rytm dnia, zwłaszcza wieczorem. Powtarzalny rytuał przed snem sprzyja lepszemu spaniu, radzeniu sobie z emocjami i relacji z rodzicem. Kiedy wiele rzeczy wokół się zmieniło, ta przewidywalność sama w sobie staje się oparciem.
• Rozmawiajcie, ale unikajcie atmosfery przesłuchania. To, czy i jak rozmawiacie z dzieckiem o trudnym wydarzeniu, ma znaczenie dla jego samopoczucia. Przegląd badań nad takimi rozmowami nie wskazuje jednego właściwego sposobu ich prowadzenia; wiele zależy od uważności na to, co dziecko sygnalizuje. Warto więc być dostępnym i odpowiadać na pytania, zamiast spieszyć z dobrymi radami.
• Nazywajcie emocje, zamiast oceniać zachowanie. Słowa „widzę, że jest ci teraz ciężko” przynoszą dziecku większą ulgę niż „przestań tak się zachowywać”. Dajecie mu w ten sposób nazwę dla stanu, którego samo jeszcze nie potrafi określić.
• Jeśli jesteście po rozstaniu, chrońcie dziecko przed konfliktem między Wami. To jeden z elementów, które wiążą się z tym, jak sobie poradzi z tą zmianą.
• Nie przypisujcie wszystkich trudności wyłącznie ostatniej zmianie. Jeśli pewne zachowania niepokoiły Was jeszcze przed trudnym wydarzeniem, warto przyjrzeć się im niezależnie i powiedzieć nam o tym podczas spotkania. Przełomowy moment w życiu bywa łatwym wytłumaczeniem dla wyzwań, które mają zupełnie inne źródło.

Kiedy warto udać się do specjalisty?

Nie istnieje w kalendarzu data, po której reakcja dziecka przestaje być typowa. Są natomiast sygnały, przy których warto umówić konsultację, zamiast czekać dalej:

• trudne zachowania utrzymują się mimo upływu czasu i nie widać stopniowej poprawy;
• reakcje dziecka utrudniają mu codzienność – naukę, kontakt z rówieśnikami, sen czy jedzenie;
• pojawiają się objawy somatyczne bez wyjaśnienia medycznego, na przykład nawracające bóle brzucha, głowy czy nudności przed wyjściem z domu;
• dziecko wycofuje się z aktywności, które wcześniej sprawiały mu radość;
• Wam samym zaczyna brakować sił i pomysłów – to w zupełności wystarczający powód, żeby przyjść. Nie trzeba czekać, aż sytuacja stanie się jeszcze trudniejsza.

Konsultacja nie oznacza, że dziecko wymaga terapii. Częstym wynikiem pierwszego spotkania jest odpowiedź: to reakcja przejściowa, oto co robić w domu, wróćcie, jeśli nie minie.

Jeśli wsparcie okaże się potrzebne, dobieramy je do wieku dziecka i do sytuacji. U młodszych dzieci naturalnym sposobem kontaktu bywa zabawa, a okres zmiany życiowej należy do wskazań opisywanych dla terapii zabawą. W terapii żałoby po stracie rodzica opisywane składowe to między innymi nazywanie i regulowanie emocji oraz udział opiekunów w całym procesie.

Źródła

Oznaczenia w tekście odsyłają do publikacji naukowych. Każdą z nich możecie otworzyć w bazie PubMed.

• van Dijk R i wsp., 2020, Clin Psychol Rev

  – metaanaliza: konflikt między rodzicami, opieka a przystosowanie dziecka w rodzinach po rozwodzie.

  PMID 32512420
• Volling BL, 2012, Psychol Bull

  – przegląd 30 badań nad przystosowaniem starszego dziecka po narodzinach rodzeństwa.

  PMID 22289107
• Cotton BP, 2016, J Child Adolesc Psychiatr Nurs

  – przegląd systematyczny: przeprowadzki a zachowania społeczne nastolatków.

  PMID 28004428
• Evans D i wsp., 2018, Front Psychol

  – przegląd: przejście do kolejnego etapu edukacji i jego skutki.

  PMID 30210385
• Kentor RA i wsp., 2020, Lancet Child Adolesc Health

  – wskazówki dotyczące wspierania dzieci po stracie rodzica.

  PMID 33217358
• jw. – Kentor RA i wsp., 2020, Lancet Child Adolesc Health. PMID 33217358
• Sloover M i wsp., 2024, Trauma Violence Abuse

  – przegląd systematyczny: rozmowa rodzica z dzieckiem o trudnych zdarzeniach.

  PMID 37946404
• Mindell JA i wsp., 2018, Sleep Med Rev

  – powtarzalny rytuał przed snem u małych dzieci.

  PMID 29195725
• Eisenberg N i wsp., 2010, Annu Rev Clin Psychol

  – rozwój samoregulacji emocjonalnej u dzieci.

  PMID 20192797
• Koukourikos K i wsp., 2021, Mater Sociomed

  – przegląd: terapia zabawą, wskazania i przebieg.

  PMID 35210953

Coś się wydarzyło i dziecko jest inne?

Umówcie konsultację

Na konsultacji pomożemy odróżnić przejściową reakcję na zmianę od sytuacji, w której warto dziecko wesprzeć.

Opracowanie zespołu psychologii dziecięcej Kids Medic na podstawie zweryfikowanych źródeł naukowych. Treść sprawdziła: Anna Starzyńska-Brzuska, psycholog, terapeutka Play Therapy. Data przeglądu: 20.08.2026.