Zaburzenia zachowania i emocji u dzieci (3–12 lat)

Skąd się bierze i jak często występuje

Trudności emocjonalne i behawioralne w dzieciństwie są powszechne. W ogólnoświatowej metaanalizie badań populacyjnych jakiekolwiek zaburzenie psychiczne stwierdzano u około 13% dzieci i młodzieży; najczęstsze były zaburzenia lękowe (ok. 6,5%) i zaburzenia z grupy zachowań zakłócających (ok. 5,7%). W badaniach europejskich szacunki bywają wyższe – pula ok. 15,5%, przy zaburzeniach lękowych jako najczęstszych (ok. 7,9%). Dotyczy to także najmłodszych: w warunkach podstawowej opieki trudności emocjonalne lub behawioralne rozpoznawano u około 18% dzieci w wieku przedszkolnym. Innymi słowy – to nie jest sytuacja rzadka ani powód do wstydu.

Przyczyny są zwykle wieloczynnikowe: na zachowanie i emocje dziecka wpływają temperament, etap rozwoju, sytuacja rodzinna i życiowe wydarzenia oraz – w części przypadków – uwarunkowania biologiczne. W zaburzeniach z tej grupy (na przykładzie zaburzeń opozycyjno-buntowniczych) nie ma jednej, pojedynczej przyczyny – stan rozwija się z połączenia czynników genetycznych i środowiskowych. Warto podkreślić: trudne zachowanie dziecka to nie dowód „złego wychowania" ani niczyja wina.

Co możecie zaobserwować w domu

Trudności z tej grupy rodzice najczęściej opisują jako:

• częste, silne lub długie napady złości – nieproporcjonalne do sytuacji, trudne do wyciszenia, zdarzające się także poza domem;
• uporczywe sprzeciwianie się i kłótliwość – ciągłe „nie", łamanie zasad, drażliwość, czasem mściwość wobec innych;
• lęk i niepokój – nadmierne zamartwianie się, lęk przed rozstaniem z rodzicem, unikanie sytuacji, lęki nocne, dolegliwości ciała (ból brzucha, głowy) bez przyczyny medycznej;
• smutek, wycofanie, utratę radości z rzeczy, które wcześniej cieszyły;
• trudności w relacjach z rówieśnikami lub rodzeństwem, izolowanie się;
• trudności z uwagą i nadruchliwość – kłopot z usiedzeniem, skupieniem, dokończeniem zadania;
• regres lub nagłą zmianę zachowania po trudnym wydarzeniu (przeprowadzka, strata, zmiana w rodzinie).

To są obserwacje, nie diagnozy. Pojawiają się one u wielu dzieci przejściowo – kluczowe jest nasilenie, czas trwania i to, na ile utrudniają codzienne życie dziecka (o tym w następnej sekcji).

Co minie samo, a czego nie przeoczyć

Dwie myśli naraz. Po pierwsze: wiele zachowań, które niepokoją rodziców, mieści się w normie rozwojowej. Napady złości u przedszkolaka są typowe, a badania nad rozwojem pokazują, że istnieje całe spektrum – od zwykłych, przejściowych „wybuchów" po wzorce, które zaczynają budzić niepokój kliniczny; samo wystąpienie napadów złości nie oznacza zaburzenia. Podobnie przejściowy lęk czy nieśmiałość bywają normalnym elementem dorastania.

Po drugie: są sygnały, przy których nie warto „obserwować w nieskończoność". Granicę między rozwojową normą a trudnością wymagającą oceny wyznacza nie sam objaw, lecz jego częstość, intensywność, czas trwania i wpływ na funkcjonowanie. Warto umówić konsultację u psychologa lub psychiatry dziecięcego, gdy:

• trudność utrzymuje się tygodniami lub miesiącami i nie ustępuje mimo wsparcia w domu;
• wyraźnie utrudnia codzienne życie – naukę, relacje z rówieśnikami, sen, jedzenie, udział w zajęciach;
• napady złości lub zachowania opozycyjne są bardzo nasilone, częste i pojawiają się w wielu miejscach (dom, szkoła) – to wzorzec, który warto sprawdzić;
• pojawia się silny, uporczywy lęk albo unikanie ważnych sytuacji (np. odmowa chodzenia do szkoły);
• widzicie wycofanie, długo utrzymujący się smutek lub utratę radości.

Kiedy zgłosić się pilnie (najpierw po pomoc medyczną/specjalistyczną bez zwłoki): jeśli dziecko mówi o tym, że nie chce żyć, lub krzywdzi siebie albo innych; jeśli następuje nagła, wyraźna zmiana zachowania po urazie lub trudnym wydarzeniu; jeśli pojawiają się objawy, które mogą mieć podłoże medyczne – to sytuacje wymagające szybkiej oceny przez specjalistę (psychiatrę dziecięcego, a w nagłym zagrożeniu – pomoc doraźną). W Kids Medic taka sytuacja jest kierowana do odpowiedniego specjalisty.

Wczesna konsultacja nie oznacza, że „coś jest poważnie nie tak" – oznacza, że jeśli warto wesprzeć dziecko, robi się to wtedy, gdy jest najłatwiej, a często wystarczy praca z rodzicem i otoczeniem.

Jak wygląda ocena i terapia, czego można się spodziewać

Ocena jest przede wszystkim rozmową i obserwacją. Psycholog dziecięcy zbiera wywiad od rodziców (czasem także z przedszkola lub szkoły), poznaje dziecko, ocenia nasilenie i czas trwania trudności oraz ich wpływ na codzienne funkcjonowanie; bywają pomocne kwestionariusze przesiewowe wypełniane przez rodzica (np. ukierunkowane na lęk lub zachowanie) – są one wsparciem oceny, nie rozpoznaniem samym w sobie. Ważnym elementem jest też sprawdzenie, czy za zachowaniem nie stoi inna, dająca się rozpoznać sytuacja, oraz uwzględnienie współwystępujących trudności. Na tej podstawie specjalista decyduje, czy mamy do czynienia z etapem rozwoju, reakcją na sytuację, czy z trudnością, którą warto leczyć – i jaką formę pomocy zaproponować.

Postępowanie zależy od tego, co zostanie stwierdzone, ale w trudnościach behawioralnych i emocjonalnych u dzieci dobrze udokumentowane są oddziaływania psychologiczne, nie zaczynające się od leków:

• przy trudnych zachowaniach (napady złości, zachowania opozycyjne) podstawą jest praca z rodzicem – tzw. trening umiejętności rodzicielskich (parent management training), w którym rodzic uczy się konkretnych sposobów reagowania, budowania zasad i wspierania dziecka. To jedno z najlepiej przebadanych podejść w tej grupie trudności;
• przy lęku skuteczna jest terapia poznawczo-behawioralna dostosowana do wieku dziecka, czasem z udziałem rodziny;
• w wielu przypadkach pomoc obejmuje też wsparcie środowiska – współpracę ze szkołą lub przedszkolem i adaptacje w codziennej rutynie.

Co mówią badania o skuteczności. Trening dla rodziców w trudnych zachowaniach dzieci ma solidną bazę dowodową: w metaanalizie badań z randomizacją u dzieci z klinicznym nasileniem zachowań zakłócających wiązał się on z istotną poprawą zachowania dziecka oraz umiejętności rodzica (efekt umiarkowany), a kolejny przegląd potwierdza, że działa również w zwykłych warunkach praktyki, nie tylko w badaniach. W zaburzeniach opozycyjno-buntowniczych leczenie często jest skuteczne. Dla lęku terapia poznawczo-behawioralna należy do interwencji o potwierdzonej skuteczności u dzieci. Mówimy tu o wspieraniu i prowadzeniu terapii zgodnie z aktualną wiedzą – plan zawsze dobiera się indywidualnie, a wynik zależy od wielu czynników i nie jest gwarantowany.

Rola rodzica i Kids Medic. W trudnościach emocjonalnych i behawioralnych dziecka rodzic jest najważniejszym sojusznikiem terapii – wiele zmienia się w codziennych, domowych reakcjach. W Kids Medic zaczynamy od konsultacji psychologicznej, która pomaga zrozumieć, z czym macie do czynienia, i wspólnie ustalić, czy i jaka pomoc jest potrzebna – bez pośpiechu i bez etykietowania dziecka.